ขอ PEP ตอนตั้งครรภ์ได้ และไม่ควรรอ การตั้งครรภ์หรือการให้นมลูกไม่ใช่เหตุผลที่จะไม่ได้รับเป๊ป (PEP ยาป้องกันหลังสัมผัสเชื้อเอชไอวี) แนวทางของไทยแนะนำเป๊ปให้หญิงตั้งครรภ์ที่มีเพศสัมพันธ์โดยไม่ได้ป้องกันกับคู่ที่มีเชื้อเอชไอวีและยังกดไวรัสไม่ได้หรือไม่แน่ใจผล โดยต้องเริ่มเร็วที่สุดภายใน 72 ชั่วโมง และกินจนครบ 4 สัปดาห์ สิ่งที่ทำได้ตอนนี้คือไปสถานพยาบาลโดยไม่รอวันนัดฝากครรภ์ แล้วบอกเจ้าหน้าที่ตั้งแต่ประโยคแรกว่ากำลังตั้งครรภ์
ขอ PEP ตอนตั้งครรภ์ แนวทางแต่ละฉบับเขียนไว้อย่างไร
เอกสารสามฉบับที่เราเปิดอ่านไปทางเดียวกัน คือการตั้งครรภ์ไม่ควรเป็นเหตุให้ไม่ได้ยาหรือเริ่มยาช้าลง
| แนวทาง | เขียนว่าอย่างไร |
|---|---|
| ไทย ปี 2564/2565 | หญิงตั้งครรภ์ที่ผลเลือดเป็นลบ แต่คู่มีผลเลือดบวกและยังไม่ได้รักษา ยังกดไวรัสไม่ได้ หรือไม่แน่ใจ ถ้ามีเพศสัมพันธ์โดยไม่ได้ป้องกันภายใน 72 ชั่วโมงที่ผ่านมา แนะนำให้ใช้เป๊ป เริ่มให้เร็วที่สุดและอย่างช้าไม่เกิน 72 ชั่วโมง กินจนครบ 4 สัปดาห์ |
| ออสเตรเลีย ปี 2025 | ยาที่แนวทางนี้แนะนำสำหรับเป๊ปใช้ได้อย่างปลอดภัยในคนที่ตั้งครรภ์หรือให้นมลูก ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญโดยเร็ว แต่ต้องไม่ชะลอหรืองดเป๊ปเพราะเหตุนี้ |
| สหราชอาณาจักร ปี 2021 ปรับปรุงปี 2023 | การตั้งครรภ์ไม่ใช่ข้อห้ามของเป๊ป และการตั้งครรภ์หรือให้นมลูกไม่ควรเปลี่ยนการตัดสินใจเริ่มยา แพทย์ควรคุยเรื่องประโยชน์กับความเสี่ยงของยาให้ฟัง เพราะในสหราชอาณาจักรยาที่ใช้เป็นเป๊ปไม่ได้ขึ้นทะเบียนสำหรับใช้ระหว่างตั้งครรภ์ |
ข้อความของไทยเขียนไว้สำหรับกรณีที่รู้ว่าคู่มีเชื้อ และแยกไว้ด้วยว่า ถ้าคู่กินยาต้านไวรัสจนปริมาณไวรัสต่ำกว่า 200 copies/mL จะจัดเป็นความเสี่ยงต่ำ แผนของกลุ่มนี้คือตรวจเลือดติดตามระหว่างฝากครรภ์ ไม่ใช่เป๊ป ส่วนเหตุการณ์แบบอื่น เช่น ไม่รู้ผลเลือดของอีกฝ่าย หรือถูกล่วงละเมิดทางเพศ แพทย์จะประเมินด้วยเกณฑ์เดียวกับคนทั่วไป ถ้าไม่แน่ใจว่าตัวเองอยู่กลุ่มไหน หรือไม่รู้ผลตรวจปริมาณไวรัสล่าสุดของคู่ ให้ไปภายใน 72 ชั่วโมงไว้ก่อน
เหตุผลที่ไม่ควรรอถึงวันนัดฝากครรภ์
แนวทางเป๊ปของออสเตรเลียและของสหราชอาณาจักรเขียนไว้ตรงกันว่า ช่วงตั้งครรภ์เป็นช่วงที่โอกาสรับเชื้อเอชไอวีสูงขึ้น และถ้ารับเชื้อใหม่ในช่วงนี้ ปริมาณไวรัสในเลือดระยะแรกจะสูง ทำให้โอกาสที่เชื้อจะไปถึงทารกในครรภ์สูงขึ้น
กองโรคเอดส์และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ระบุด้วยว่า หากตรวจพบเชื้อตอนฝากครรภ์แล้วเริ่มยาต้านไวรัสโดยเร็วที่สุดและกินสม่ำเสมอต่อเนื่อง โอกาสส่งต่อเชื้อไปยังทารกจะเหลือน้อยกว่าร้อยละ 1
ไปถึงสถานพยาบาลแล้ว ต้องบอกอะไรเรื่องครรภ์
ไม่จำเป็นต้องกลับไปโรงพยาบาลที่ฝากครรภ์ถ้าอยู่ไกล ข้อมูลสิทธิประโยชน์ของกรมควบคุมโรคเขียนว่ายานี้ไม่มีค่าใช้จ่ายสำหรับทุกคน ขอได้โดยไม่จำกัดจำนวนครั้ง ยื่นบัตรประชาชนที่โรงพยาบาลของรัฐแห่งใดก็ได้ ให้ไปแห่งที่ถึงเร็วที่สุด แล้วแจ้งห้าเรื่องนี้
- เวลาที่เกิดเหตุ บอกวันและเวลาเท่าที่จำได้ เพราะกรอบ 72 ชั่วโมงนับจากตอนนั้น
- กำลังตั้งครรภ์หรือให้นมลูก บอกอายุครรภ์ถ้ารู้ ถ้ายังไม่แน่ใจ ให้บอกวันแรกของประจำเดือนครั้งล่าสุด
- ฝากครรภ์ที่ไหน และพกสมุดฝากครรภ์ไปด้วยถ้าหยิบทัน
- ยาและวิตามินที่กินอยู่ รวมยาบำรุงครรภ์
- สิ่งที่รู้เกี่ยวกับอีกฝ่าย เช่น มีเชื้อหรือไม่ กินยาต้านไวรัสอยู่ไหม ถ้าไม่รู้ก็บอกว่าไม่รู้
แนวทางของไทยให้ตรวจการตั้งครรภ์ก่อนเริ่มเป๊ปในคนที่มีโอกาสตั้งครรภ์ และตรวจซ้ำราวหนึ่งเดือนถ้าครั้งแรกเป็นลบ ส่วนแนวทางสหราชอาณาจักรอธิบายว่า ชุดตรวจปัสสาวะส่วนใหญ่ต้องรอราวสามสัปดาห์หลังปฏิสนธิจึงจะขึ้นผล ผลลบในวันแรกจึงยังสรุปไม่ได้ เตรียมประโยคไว้ก่อนได้ที่ ขอ PEP ต้องพูดว่าอะไร ประโยคที่ใช้ได้จริงและข้อมูลที่ต้องเตรียม
มาช้ากว่าสามวัน แผนตรวจเลือดของหญิงตั้งครรภ์เป็นอย่างไร
แนวทางของไทยให้เริ่มเป๊ปอย่างช้าไม่เกิน 72 ชั่วโมงหลังสัมผัส ถ้าสัมผัสเกิน 72 ชั่วโมง และแพทย์ที่ดูแลเบื้องต้นเห็นว่าจำเป็นต้องให้ยา หรือผู้ที่สัมผัสต้องการรับยาหลังได้รับคำแนะนำแล้ว หรือไม่ทราบข้อมูลของอีกฝ่าย แนวทางให้ปรึกษาแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านโรคติดเชื้อและพิจารณาให้เป๊ปเป็นราย ๆ ไป เลยเวลาแล้วก็ยังควรไปพบแพทย์โดยเร็ว
แนวทางเดียวกันเขียนขั้นตอนไว้สำหรับหญิงตั้งครรภ์ที่คู่มีเชื้อและยังกดไวรัสไม่ได้หรือไม่แน่ใจ ซึ่งมีเพศสัมพันธ์โดยไม่ได้ป้องกันครั้งล่าสุดเกิน 72 ชั่วโมงแต่ยังไม่ถึง 4 สัปดาห์
- อายุครรภ์ยังไม่ถึง 36 สัปดาห์ ตรวจเอชไอวีทันที ถ้าผลเป็นลบให้ตรวจซ้ำในอีก 2 สัปดาห์ ถ้ายังเป็นลบ ตรวจอีกครั้งช่วงอายุครรภ์ 28 ถึง 32 สัปดาห์ และตอนเจ็บท้องคลอด
- อายุครรภ์ตั้งแต่ 36 สัปดาห์ขึ้นไป ทีมแพทย์จะพิจารณาดูแลแบบป้องกันไว้ก่อนเสมือนแม่มีเชื้อ ติดตามผลเลือดของแม่จนพ้นระยะที่ยังตรวจไม่เจอ และแนะนำให้งดนมแม่
- ถ้ายังมีโอกาสสัมผัสเชื้อต่อ แพทย์อาจชวนคุยเรื่องเพร็พ ซึ่งเป็นยาป้องกันก่อนสัมผัสเชื้อ
เมื่อยังไม่ทราบผลเลือดของคู่ แนวทางเดียวกันแนะนำให้พาคู่มาตรวจโดยเร็วที่สุดตั้งแต่ช่วงฝากครรภ์ ขั้นตอนข้างบนเป็นแผนที่แพทย์ใช้ วันนัดจริงให้ยึดตามทีมฝากครรภ์ คนที่ไม่ได้ตั้งครรภ์และเลยเวลาเหมือนกัน อ่านต่อได้ที่ เลย 72 ชั่วโมงแล้ว ยังทำอะไรได้บ้างหลังเสี่ยงเอชไอวี
แม่ที่ให้นมลูกอยู่แล้วเพิ่งเสี่ยง ต้องรู้อะไรเพิ่ม
หลักเดียวกัน คือไปให้ประเมินภายใน 72 ชั่วโมง แนวทางสหราชอาณาจักรเขียนว่าการให้นมลูกไม่ใช่ข้อห้ามของเป๊ป เพราะประโยชน์มากกว่าความเสี่ยงทั้งต่อแม่และลูก สิ่งที่ต่างออกไปคือ ยาที่แม่กินผ่านไปถึงลูกทางน้ำนมได้ แนวทางสหราชอาณาจักรให้แพทย์คุยเรื่องนี้กับแม่ ส่วนแนวทางออสเตรเลียให้ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญโดยเร็ว แต่ต้องไม่ทำให้เริ่มยาช้า
คำถามที่ควรถามแพทย์คือ ระหว่างรอผลตรวจควรให้นมต่อหรือพักไว้ก่อน เพราะถ้าแม่รับเชื้อใหม่ เชื้อส่งผ่านน้ำนมได้ ในกรณีใกล้เคียงกันคือหญิงที่เสี่ยงช่วงใกล้คลอด แนวทางของไทยให้งดนมแม่ไว้ก่อนระหว่างติดตามผลเลือดของแม่ เรื่องนี้จึงควรให้แพทย์ตัดสินเป็นรายคน
คำถามที่พบบ่อย
ยาเป๊ปจะเป็นอันตรายต่อลูกในท้องไหม
แนวทางออสเตรเลียปี 2025 ระบุว่ายาที่แนวทางนั้นแนะนำสำหรับเป๊ปใช้ได้อย่างปลอดภัยในคนที่ตั้งครรภ์ ส่วนแนวทางสหราชอาณาจักรให้แพทย์อธิบายประโยชน์กับความเสี่ยงของยาให้ฟัง แนวทางของไทยระบุสูตรยาที่ควรใช้ในหญิงตั้งครรภ์ไว้โดยเฉพาะ การเลือกยาเป็นหน้าที่ของแพทย์ ไม่ควรใช้ยาของคนอื่นแทน
สงสัยว่าท้องแต่ยังไม่ได้ตรวจ ไปขอเป๊ปเลยได้ไหม
ได้ และไม่ต้องรอผลตรวจครรภ์ก่อน การตรวจการตั้งครรภ์ทำได้ในนัดเดียวกับที่ไปขอเป๊ป สิ่งที่รอไม่ได้คือกรอบ 72 ชั่วโมง
อายุครรภ์น้อยมากหรือใกล้คลอดแล้ว ยังได้เป๊ปไหม
เราไม่พบข้อความในแนวทางทั้งสามฉบับที่จำกัดอายุครรภ์ไว้ สิ่งที่อาจเปลี่ยนตามอายุครรภ์คือยาที่แพทย์เลือกให้ ซึ่งแนวทางสหราชอาณาจักรแยกไว้ตามช่วงของการตั้งครรภ์
ไปขอเป๊ปคนละที่กับที่ฝากครรภ์ ต้องแจ้งทีมฝากครรภ์ไหม
ควรแจ้ง บอกทีมฝากครรภ์ว่าได้ยาอะไรและเริ่มวันไหน เพื่อให้ทีมปรับตารางตรวจเลือด
ได้เป๊ปแล้ว นัดเจาะเลือดช่วงฝากครรภ์เปลี่ยนไปไหม
แนวทางของไทยให้คนที่ได้เป๊ปตรวจเอชไอวีซ้ำหลังสัมผัส 1 เดือน และ 3 เดือน ถามทีมฝากครรภ์ได้ว่าจะรวมกับนัดเจาะเลือดตอนฝากครรภ์ได้ไหม และอย่าข้ามนัดแม้รู้สึกปกติดี
สรุป
- ตั้งครรภ์อยู่ก็ขอเป๊ปได้ แนวทางของไทย ออสเตรเลีย และสหราชอาณาจักรไปทางเดียวกัน และสองฉบับหลังเขียนว่าการให้นมลูกก็ไม่ใช่เหตุให้งดเป๊ป
- เป๊ปต้องเริ่มภายใน 72 ชั่วโมงและกินจนครบ 4 สัปดาห์ ไปโรงพยาบาลของรัฐแห่งที่ถึงเร็วที่สุดได้เลย
- บอกเจ้าหน้าที่ว่าตั้งครรภ์หรือให้นมลูกตั้งแต่ต้น แล้วให้แพทย์เป็นคนเลือกยา
- ถ้าเลยเวลาแล้ว ยังมีแผนตรวจเลือดระหว่างฝากครรภ์รองรับ
ภาพรวมของยาป้องกันหลังสัมผัสเชื้ออ่านได้ที่หน้า PEP: การป้องกัน HIV แบบฉุกเฉินหลังเหตุที่กังวล ของมูลนิธิเพื่อรัก (Love Foundation)
หมายเหตุ บทความนี้ให้ข้อมูลความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัย และไม่ใช่คำแนะนำการใช้ยาเฉพาะบุคคล เรื่องยาและการรักษาเป็นการตัดสินใจร่วมกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลคุณ ไม่ควรซื้อ เริ่ม หยุด หรือปรับยาด้วยตัวเอง หากมีข้อสงสัยเกี่ยวกับสุขภาพของตัวเอง ปรึกษาเจ้าหน้าที่สาธารณสุขหรือคลินิกใกล้บ้านได้เสมอ
แหล่งอ้างอิง
- แนวทางการตรวจวินิจฉัย รักษา และป้องกันการติดเชื้อเอชไอวี ประเทศไทย ปี 2564/2565 กรมควบคุมโรค ส่วนที่ว่าด้วยหญิงตั้งครรภ์ที่คู่มีเชื้อ และการตรวจก่อนและหลังรับเป๊ป
- แนวทางเป๊ปแห่งชาติของออสเตรเลีย ฉบับที่สี่ ปี 2025 โดย ASHM หัวข้อ Pregnancy and breastfeeding
- แนวทางเป๊ปของสหราชอาณาจักร ปี 2021 ฉบับปรับปรุงปี 2023 โดย BASHH หัวข้อ Pregnant and breastfeeding mothers
- สิทธิประโยชน์ จาก HIV INFO HUB+ กองโรคเอดส์และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ กรมควบคุมโรค
- การป้องกัน จาก HIV INFO HUB+ กองโรคเอดส์และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ กรมควบคุมโรค
